داوود بن على ، حاكم مكه ، آن را ويران ساخت . « 1 » در زمان خلافت معاوية بن ابى سفيان حدود ده رشته قنات آب به سوى مكه جارى شد . اين رشته قناتها باقى بود تا اينكه در اواخر دوران بنى اميه ، عبد الله بن عامر در سفر حج دستور داد تا آب تمام چشمه‌هاى مكه را در مجراى واحدى جمع كنند و در صحراى عرفات جارى سازند . اين چشمه كه عرفه ناميده شد ، به هنگام خلافت متوكل عباسى از بين رفت ؛ ولى خليفه صد هزار دينار به مكه فرستاد تا آن را تعمير و آبش را به مكه جارى سازند . در سال 241 هجرى بر اثر زلزله‌اى ، بار ديگر چشمهء عرفه خراب شد كه معلوم نيست در چه تاريخى مجددا آن را تعمير كردند . « 2 » در زمان هارون الرشيد به دستور همسرش ، زبيده ، از قناتى كه در حنين ( 35 كيلومترى شمال‌شرقى عرفه ) حفر شده بود راه آبى تا مكه حفر و آب به شهر مكه جارى شد . پس از آن ، راه آب ديگرى از وادى نعمان كه از كوه كرا سرچشمه مىگرفت ، به قنات حنين ضميمه شد . بعدها مجراى هفت قنات ديگر را به راه آب اصلى افزودند و آب را در مجرايى سنگى كه گاهى در عمق زمين و زمانى آب‌نما مىشد ، جارى ساختند . چشمه حنين كه به چشمهء زبيده نيز معروف بود ، همواره مورد توجه دولتهاى اسلامى حاكم بر حرمين بوده است . « 3 » تاريخ مكه ، مركز و مهمترين شهر حجاز ، با تاريخ خانهء كعبه ، قبله‌گاه مسلمانان ، پيوند ناگسستنى دارد . در زمان خلافت عمر ( 13 - 22 ق ) كه جهان اسلام گسترش يافت و مسلمانان رو به فزونى گذاردند ، هنگام حج ، انبوه زائران خانه را جايى نبود ، از اين‌رو به دستور عمر خانه‌هاى اطراف كعبه خريدارى و جزء عرصهء اطراف كعبه شد . عمر همچنين دستور داد تا ديوار كوتاهى در اطراف مسجد الحرام بنا كنند و درهايى در برابر كوچه‌هاى سابق كه ميان خانه‌ها وجود داشت ، قرار دهند . « 4 » نقل مىكنند كه عمر كعبه را پس از سيل مكه در سال 17 هجرى توسعه داد .

--> ( 1 ) . تاريخ طبرى ؛ ج 4 ، ص 66 و تاريخ يعقوبى ؛ ج 2 ، ص 251 . ( 2 ) . مراة الحرمين ؛ ص 210 ، 214 - 223 . ( 3 ) . همان ؛ ص 214 و 218 و مسجد الحرام و كعبه ؛ ص 341 - 343 . ( 4 ) . تاريخ يعقوبى ؛ ج 2 ، ص 34 و الكامل فى التاريخ ؛ ج 2 ، ص 376 .